Karta di lès
Durashon di Búskeda di Klas: 45 minüt
'Target audience': Edat di 8 pa 12
Den e búskeda di klas akí e alumnonan ta deskubrí kiko ta "hacking", kiko e konsekuensianan di "cyberbullying" por ta i kua ta e eskohonan ku nan por hasi. Susu ta skohe pa konfrontashon, pasó ta bully/tèr e, i e ta usa "hacking" pa e konfrontá nan. Huntu ku klas, e ta deskubrí ku esaki no ta e mihó manera pa kombatí "bullying", pero ku e por usa su abilidatnan di hacker na un bon manera.
Bo por aserká e búskeda di klas aki na dos manera: ku enfoke riba cyberbullying òf riba hacking. Kada enfoke ta bini ku su propio pregunta- i tareanan. E distinshon aki tambe ta klaramente indiká den e guia di lès.
Metanan pa siña
Cyberbullying
Alumno ta siña…
1.Tèrmentu online, meskos ku tèrmentu offline, por tin konsekuensia grandi.
2.Ku mensahe mahos por plama masha lihé pa hopi diferente hende usando internèt.
3.Kiko nan mes por hasi ora ta tèr nan online.
4.Ku e ròl di esnan ku ta wak ta hopi importante ora ta trata di tèrmentu online, i ku bo tambe tin un responsabilidat den esaki.
Hacking
Alumno ta siña…
1.Kon splika kiko ta un krímen sibernétiko.
2.Ku komo hacker bo por skohé pa djòin e hende bonnan òf esnan malu.
3.E paralèl òf lenk entre krímen online i krimen offline (kibra/drenta den un kas ta ilegal, kibra drenta den un ambiente digital tambe ta ilegal).
4.Kua ta e konsekuensianan ku krímen sibernétiko por tin pa nan mes i pa e víktimanan.
5.Kon nan por trein nan abilidatnan digital na un manera seif i bon.
Lenk pa DigComp*
1.D2 komunikashon i kolaborashon
2.D4 seguridat, bienestar i uso responsabel
*DigComp ('Digital Competence Framework for Citizens' - e Kuadro di Kompetensia Digital pa Siudadano) ta un kuadro di UE ku ta deskribí e abilidatnan digital ku hende tin mester, pa por usa teknologia ku konfiansa, seif i responsabel. Pa maestronan di skol di fundeshi, e ta duna un referensia kla pa yuda mucha siña abilidatnan básiko manera buska informashon online, krea kontenido digital simpel, keda seif riba internèt i komportá ku rèspèt den ambiente digital. DigComp ta sostené un komprendementu Oropeo kompartí di kiko "ta digitalmente kompetente" ta nifiká na diferente edat.
Nesesidatnan
- Bòrchi interaktivo
- Krea un kuenta adelantá aki. Si bo ke praktiká ku un búskeda adelantá, klek 'praktiká' na komienso. Esaki ta dura aproksimadamente mei ora.
Lista di palabra
- Trolls: kuenta falsu ku ta usa pa molestiá ún persona ku masha hopi kuenta pareu na mes momentu.
- Mirones: Hende ku ta para mira un situashon kaminda ta tèr un hende i ku no ta partisipá, pero tampoko no ta defendé e hende.
- White hat hacker: komo un hacker étiko bo ta usa bo talento pa kosnan bon. Bo no ta trata di hack sistemanan pa haña sèn òf hòrta dato, pero bo ta trata di hack nan pa mustra kon por hasi e sistemanan mas sigur.
- Black hat hacker: un hacker kriminal ku ta usa su abilidatnan pa hòrta informashon òf sèn.
- Firewall: un sistema di defensa online ku ta trata di mantené bo ret i kòmpiuter seif i liber di vírùs i "spyware".
- Malware: un kombinashon di 'malicious' i 'software', pues software malisioso. Ta un pida kódigo skirbí ku propósito pa hòrta, daña òf interumpí dato, ret òf "host".
- Virus scanner: un programa ku ta kontrolá e kompiuter pa presensia di vírùs.
- Server: kompiuter ku ta presta servisio na otro kompiuter, manera manda mensahe, búskeda online, òf warda dato.
E lès
Introdukshon - 10 min
Hacking
Splika e alumnonan ku bosnan ta bai papia di hacking. Kiko ta hacking? Dikon lo bo hasi esaki? I esaki ta posibel mes?
Preguntanan di introdukshon
1.El a yega di pasa ku bo mes òf bo konosé un hende ku a wòrdu di hack?
2.Kiko bo a hasi pa drecha esaki?
3.Kiko bo ta hasi pa prevení hacking di bo kuenta?
4.Bo a yega di login den un kuenta ku no tabata di bo?
5.Bo mes a yega di hack? Dikon bo a hasié?
CyberBullying
Splika e alumnonan ku bosnan ta bai papia di cyberbullying. Kon cyberbullying ta diferente for di e otro formanan di tèrmentu, kua konsekuensianan e por tin i kiko bo por hasi tokante esaki?
Preguntanan di introdukshon
1.Kon bo ta pensa ku cyberbullying ta diferensiá for di otro formanan di tèrmentu?
2.Riba kua tipo di medio sosial bo a topa ku cyberbullying?
3.Bo mester hasi algu bèk si ta tèr bo online?
4.Tabata mas fásil den pasado òf awor pa mayornan i maestronan sa ora ta tèr un alumno?
5.Kiko bo por hasi pa prevení cyberbulling?
Opshonal
Laga e alumnonan kue un pida papel i kalkulá kon lihé un 'meme' kruel di un hende por plama si tur hende den klas 'forward' e atrobe, i e hendenan ei 'forward' e atrobe… i e hendenan ei 'forward' e atrobe… Kon lihé bo ta kere ku esaki lo sosodé? Hasi e konekshon ku baimentu 'viral' di un mensahe, portrèt òf vidio.
"Core" - 30 min
Indiká ku bo ta bai kuminsá ku e wega aworaki komo klas i palabrá adelantá e reglanan i divishon entre e alumnonan òf gruponan ku ta kumbiní bo klas. Kuminsá e búskeda riba e whiteboard interaktivo! Wak bou di e título "tepnan" pa splikashon èkstra tokante e lès riba e whiteboard digital.
Aktividatnan di klas den e búskeda
Komo un dosente, bo por skohe si bo ke hasi e aktividatnan (durante e búskeda). Naturalmente bo por hasi e preguntanan na un otro momentu tambe!
E siguiente preguntanan ta wòrdu ofresé komo aktividatnan pa klas dor di Koi (wak ilustrashon).
Cyberbullying
Kiko bo ta kere ta un motibu pa un hende kuminsá cyberbully otro hende?
Sugerensia:
1.Miedu ku bo mes ta wòrdu di tèr, i pa e motibu ei djòin e otro 'tim'.
2.Ta rabiá òf tristu i ke baha esei riba un otro pa sinti bo mihó.
Hacking
Susu awor ta hack pasó ta tèr e. Pero kiko por ta otro motibu pa kuminsá hack?
Sugerensia:
1.Pa chèk si un website ta seif.
2.Pa hòrta sèn
3.Kuriosidat
4.Rekonosementu òf apresio
5.Gewon hopi tòf
6.“E tambe lo mester a hack un hende na un momentu òf otro”
7.“E tabatin un mal password”
8.“No ta nos falta ku e no ta protehá su kòmpiuter/kuenta”
9.“Di tur manera no tin víktima”
10.“Al final no tin daño (finansiero)”
11.“No ta manera nos ta kibrando algu”
12.“E ta siña di esaki tambe”
13.“Ta djis un chiste”
14.“Mi no ta hasiendo nada malu”
15.“Henter klas ta partisipá” (preshon di grupo)
Kiko por ta e konsekensianan di hackmentu? Kiko bo por verwagt?
1.Servisio pa komunidat
2.Paga kompensashon
3.But! Por suma bira bastante...
4.Keda ekspulsá for di skol
5.Aparesé den korte
6.Hasi denunsia kontra bo na polis: haña un karchi penal
7.No haña "zakgeld"
8.Pèrdè amigu
9.Aresto domisiliario
10.A hasi un hende tristu
11.Un konsenshi kulpabel
12.Kuenta blòkiá riba xbox/PS/steam etc.
13.Pidi víktima despensa
Pùzelnan i 'Energizers'
Banda di e aktividatnan di klas, kada búskeda di klas tin por lo ménos ún pùzel i "energizer". E pùzel i su solushon ta den anekso 1.
E "energizer" den e búskeda aki ta “Lanta para si...”. Den e búskeda, ta guiá bo paso pa paso dor di e reglanan di e wega akí . Pero bo por lesa nan aki tambe:
Tur mucha sinta i lanta para si: Bo ta haña ku Susu tin mag di aktua kontra su skol i klas pasó ta tèr e. Diskutí dikon bo a lanta para òf keda sintá.
Kiko bo ta konsiderá tèrmentu online? Tur mucha kai sinta atrobe i lanta para si: A yega di tèr bo online. Diskutí dikon bo a lanta para òf keda sintá.
Despues sinta atrobe, i lanta para si: Bo a yega di tèr un hende online. Esaki ta hopi importante pa diskutí komo klas!
Sera - 10 minüt
Hacking
Puntra e alumnonan kiko nan a siña. Nan por bisa awor kiko tabata pasando ku Susu?
Preguntanan final:
Kiko bo por hasi pa sigurá ku no por hack bo fásilmente?
Kontesta:
1.Sòru di tin un bon password, òf mas mihó ainda, un "passphrase", (esta un frase en bes di un palabra)!
2.Usa diferente password pa diferente kuenta
3.Sòru di tin "two-step verification" (verifikashon den 2 paso)
4.Nunka no kompartí bo password ku un otro persona!
5.Usa un virusscanner
6.Usa un "firewall"
Kiko si bo por hasi si bo ta bon den hackmentu? Kiko bo por hasi ku e abilidatnan ei?
Kontesta:
1.Bira un hacker étiko, un White Hat Hacker pa sigurá ku kompanianan òf individuonan sa unda nan no ta bon protehá i por hasi algu tokante esei.
2.Krea un kuenta serka HackShield.
CyberBullying
Puntra e alumnonan kiko nan a siña. Nan por bisa kiko tabata pasando ku Susu?
Preguntanan final
Kiko bo por hasi si ta bully/tèr bo online?
Kontesta: ni maske kuantu bo ke, no ta e mihó opshon pa hasi e meskos bèk kontra e otro persona, al final e pelea ta bira mas grandi i bo no ta sintíbo mihó tampoko. Esakinan ta kos ku bo por hasi:
1.Bisa bo amigunan i/òf bo mayornan; un hende ku bo ta konfia. E ora ei nan por sostenébo i yudabo.
2.Bisa un maestro/persona di konfiansa na skol ku por sigui yudabo.
3.Papia ku un hende tokante kiko bo ta sinti ta un alivio.
Kiko bo por hasi si bo wak ku ta bully/tèr un otro persona online?
Kontesta: E mesun kos ku si e ta pasa ku bo. Wak e puntonan akiriba.
Tepnan
- Pa agregá un toke dinámiko, konsiderá duna studiantenan turno pa lesa e teksto, hasiendo e eksperiensia aun mas interaktivo.
- Si bo ta preferá un búskeda silensioso, bo tin e opshon pa paga e zonido. Simplemente nabegá bai na e menu di opshonnan di e wega, i lo bo haña e imágennan akompañá na banda drechi.
- Awor, laga nos bai na e kurason di nos búskeda! Nabegá bai na e wega su menu di opshonnan kaminda bo por paga e músika.
Siña mas
Hacking
1.Vidio - NOVO PBS Official: The Secret Lives of Hackers (E Bida Sekreto di Hackernan)
Cyberbullying
1.Vidio - Common Sense Education: What's Cyberbullying (Kiko Ta Cyberbullying?)
2.Vidio - ReachOut.com Australia: Roseanna's cyberbullying story (Roseanna su historia di cyberbullying)
Apèndiks
Pùzel

Solushon
