Karta di lès
Durashon di Búskeda di Klas: 45 minüt
'Target audience': Edat di 8 pa 12
Sanne i André mester di e klas su yudansa pa chèk e mensahenan ku welonan ta manda pa nan. Hopi persona di edat ta haña mensahenan i no semper nan sa kiko pa hasi ku nan. E klas ta haña e tarea pa evaluá e mensahenan usando e sinku reglanan básiko di komunikashon online. Nan mester disidí si nan ta ignorá/raportá òf respondé/aseptá e mensahenan.
Pa medio di e aktividat aki, studiantenan ta siña kiko nan mester paga tinu riba dje ora nan ta evaluá mensahenan. E persona ku a manda e mensahe ta real? Nan ta puntrando informashon delikado? Di e manera aki, nan ta deskubrí kon pa rekonosé mensahenan falsu i kruel i kon pa prevení ku un hende ta kai den un trampa online.
Metanan pa siña
E studiantenan ta siña
- Kon pa identifiká riesgonan di seguridat ora ta usa sistemanan digital i data
- Evaluá dilemanan envolví ora kompartí data i informashon personal di bo mes i di otronan
- kon pa dil ku kontenido i komportashon inapropia i riesgonan di seguridat den e mundu digital
- kon pa usa sistemanan digital, data i informashon na un manera seif, i kon pa protehánan téknikamente apropiá
- kon pa papia ku otronan tokante lokual nan a siña en konekshon ku seguridat i privasidat
Lenk na DigComp*
- D4 seguridat, bienestar i uso responsabel
*DigComp (e 'Digital Competence Framework for Citizens' - e Kader Digital Kompetente pa Siudadanonan) ta un kader di EU ku ta deskribí e abilidatnan digital ku hendenen mester, pa por usa teknologia ku konfiansa, seif i responsabel. Pa dosentenan di skol di fundeshi, e ta duna un referensia kla pa yuda muchanan siña abilidatnan básiko manera buska informashon online, krea kontenido digital simpel, keda seif riba internet i komportá ku rèspèt den ambientenan digital. DigComp ta sostené un komprendementu Oropeo kompartí di lokual "ta kompetente digital" ta nifiká pa diferente edatnan.
Nesesidatnan
- Bòrchi interaktivo
- Krea un kuenta adelantá aki. Si bo ke praktiká ku un búskeda adelantá, klek 'praktiká' na komienso. Esaki ta dura aproksimadamente mei ora.
Lista di palabra
- Cyber: un palabra ku ta indiká algu ku ta relatá na ta online òf riba un kompiuter
- Phishing: den "phishing", kriminalnan ta purba lagabo bai un website falsu via email. Einan, nan ta hòrta bo informashon òf sèn. Phishing ta básikamente "fishing" pa hendenan su dato personal. (Chèk e búskeda di "Phishing" tambe)
- Virus: un programa òf pida di un kódigo kreá pa daña un kompiuter
E lès
Introdukshon - 10 min
Bisa e studiantenan ku lo bo papia tokante seguridat online, i ku nan lo siña kon pa evaluá mensahenan usando e sinku reglanan básiko. Splika ku adultonan, meskos ku muchanan, tambe ta risibí mensahenan no deseá tin biaha. Awe, e studiantenan ta tuma e ròl di Agentenan Sibernétiko real pa yuda e adultonan aki pa evaluá nan mensahenan. Krea un "mind map" huntu ku e muchanan: kiko nan ta pensa riba dje ora nan tende mensahenan no deseá? Diskutí ku nan na ki momentu algu ta wòrdu konsiderá no deseá. Enkurashá e studiantenan pa kompartí ehèmpelnan manera mensahenan di phishing, mensahenan falsu òf mahos ku kisas nan mes a yega di risibí.
"Core" - 30 min
Indiká ku bo ta bai kuminsá ku e wega ku e klas i palabrá e reglanan di e wega i e partishon di e studiantenan den diferente grupo di antemano. Kuminsá e búskeda riba e whiteboard interaktivo.
Durante e Búskeda di Klas aki, e mesun preguntanan ta wòrdu hasí promé i despues di e lès. Di e manera aki, bo por wak huntu si e muchanan sa mas despues di e lès ku promé.
Aki bou e preguntanan ku ta wòrdu hasí durante di e wega ta den forma di un kues:
Pregunta 1:
Si bo ta mira un lenk ku ta parse straño, pero e ta bisa ku bo a gana un premio, kiko ta e eskoho di mas seif pa hasi?
- No habri e lenk, pasó e por kontené un vírus ✅
- Habri e lenk, pasó e por ta algu dibertido
- Komparti e lenk ku bo amigunan pa nan tambe por gana
Pregunta 2:
Bo a risibí un komentario mahos den un chat durante di un wega. Kiko ta e mihó kos pa hasi?
- Sera e wega i nunka mas hunga online
- Ignorá e komentario i, si e sigui pasa, raport'é na un adulto òf den e wega ✅
- Respondé ku un komentario mahos pa e otro persona sinti malu
Pregunta 3:
Bo ta hungando un wega i un hende ta pidibo pa informashon personal, manera bo adrès. Kiko bo mester hasi?
- Duna e informashon, kisas bo ta haña un amigu nobo
- Krea un adrès diferente i duna esei
- No duna ningun informashon personal, pasó bo no sa ken e ta ✅
Pregunta 4:
Un hende online ta pidibo pa bo password pa nan por deskargá "gadgets" nobo pa bo. Kiko bo ta hasi?
- Bisa nò i konta un adulto ✅
- Kambia un lèter di bo password i e ora ei dun'é
- Dun'é! E ta zona tremendo!
Kon mi ta hasi e lès mas interaktivo?
- Den e búskeda, Sanne i André ta konta tur tipo di kos tokante Internet. Esaki ta deskribí den teksto. Bo por skohe pa e muchanan lesa e teksto di un karakter spesífiko (por ehèmpel un mucha ta lesa e teksto di André i un otro mucha ta lesa e teksto di Sanne).
- Durante e búskeda, eskohonan lo mester wòrdu hasí. Bo por skohe pa usa un forma di traha aktivo pa hasi esaki. Por ehèmpel: Si bo ta kere nos mester bai na man drechi, bo por lanta para. Si bo ta kere nos mester sigui bai dilanti, bo por keda sintá. I si bo ta kere ku nos mester bai na man robes, bo por sinta riba suela.
- Hasi e aktividatnan di klas!
Sera - 10 minüt
Algun preguntanan pa diskushon mas profundo pa papia despues di e Búskeda di Klas:
- Kiko ta e kos di mas importante ku bo a siña awe di seguridat online? Kontesta ku ta verwagt: Mi a siña ku mi no mester komparti mi informashon personal sin pensa, pasó hende por hasi mal uso di dje.
- Supuestamente un miembro di famia (por ehèmpel, bo wela) a risibí un mensahe sospechoso. Kiko bo ta konseh'é pa hasi? Kontesta ku ta verwagt: Mi ta bisanan pa no habrí e mensahe òf klek ningun lenk te ora nan tin sigur ku e ta real, òf mi ta yuda nan pa chèk esaki.
- Kon bo por yuda un amigu online ku ta wòrdu di bully sin empeorá e situashon? Kontesta ku ta verwagt: Mi ta konsehá nan pa blòk e bully, raport'é na un adulto òf e website, i sostené mi amigu.
- Kiko ta e riesgonan di kompartí informashon personal online, manera bo adrès òf number di telefòn? Kontesta ku ta verwagt: Deskonosínan por molestiábo òf purba "scam" bo.
- Tin algu ku bo ke siña òf praktiká mas kuné tokante seguridat online? Kontesta ku ta verwagt: Mi ke siña kon pa protehá mi kuentanan mihó kontra hackernan.
- Bo a yega di risibí un mensahe òf lenk ku bo no tabata sigur si e tabata real? Kiko bo a hasi? Kontesta ku ta verwagt: Mi a mustra mi mayornan e mensahe, i nan a bisami pa raport'é i delete e.
- Kon bo por sa si un website òf mensahe ta konfiabel? Kiko bo ta buska? Kontesta ku ta verwagt: Mi ta chèk si tin un símbolo di kandal kaminda ta skibi e website i si e website ta kaba ku algu konosí, manera .nl òf .com.
- Lo bo kompartí bo adrès òf number di telefòn online? Dikon si òf nò? Kontesta ku ta verwagt: Nò, pasó si un deskonosí sa esei, nan por hasi algu malu, manera yamami òf bini na mi kas.
- Supuestamente un amigu ta pidibo pa manda un potrèt di un otro persona sin ku e persona sa. Kiko lo bo hasi? Kontesta ku ta verwagt: Mi ta pidi e persona den e potrèt pèrmit promé ku mi manda nada.
- Kiko lo bo hasi si un hende online bisa abo òf un amigu algu mahos òf no plasentero? Kontesta ku ta verwagt: Mi ta sostené mi amigu i pensa huntu kiko nos por hasi — òf ignor'é.
- Bo a yega di mira un vidio òf imágen ku a lagabo sintí inkómodo? Kiko bo a hasi? Kontesta ku ta verwagt: Si, aksidentalmente mi a topa un vidio ku a spantami. Mi a yama mi mayornan i sera e pantaya.
Tarea ku ta sigui
Si bo ke repasá òf profundisá Ophetivo Prinsipal, prent e tarea ku ta sigui “WE’LL TAKE IT WITH US!”. Laga e studiantenan kompletá e tareanan na kas i kontrolá algun dia despues si nan a trahanan i kon nan a haña nan. E kontestanan por haña den e apèndiks.
Tepnan
- Pa agregá un toke dinámiko, konsiderá duna studiantenan turno pa lesa e teksto, hasiendo e eksperiensia aun mas interaktivo.
- Si bo ta preferá un búskeda silensioso, bo tin e opshon pa paga e zonido. Simplemente nabegá bai na e menu di opshonnan di e wega, i lo bo haña e imágennan akompañá na banda drechi.
- Awor, laga nos bai na e kurason di nos búskeda! Nabegá bai na e wega su menu di opshonnan kaminda bo por paga e músika.
Apèndiks
Nos ta bai kuné!
"Yuda un persona mayor di edat pa e ta seif Online!"
Tarea 1: Papia ku bo welo, wela, un bisiña di edat avansá, òf un otro adulto tokante seguridat online. Hasi nan e siguiente preguntanan i yuda nan pa nan siña kon pa manehá mensahenan digital i dato personal mas seif. Skirbi e kontestanan ku nan a duna òf e konsehonan ku bo a duna nan den e kahanan bou di e preguntanan.
- Bo a yega di risibí un mensahe sospechoso? Kiko bo a hasi kuné?
- Bo sa kon pa kontrolá si un mensahe òf un website ta konfiabel?
- Kiko lo bo hasi si un hende puntrabo pa bo informashon personal online?
- Bo tin algun pregunta tokante uso seif di internet? Mi por yudabo!

Tarea 2: Mustra e persona di edat avansá un mensahe sospechoso òf un website ku e no konosé, i diskuti huntu kon bo por mira si nan ta real òf falsu.



Konklushon: Skirbi òf konta den algun frase kiko bo a siña for di e kòmbersashon. Bo a logra yuda un persona? Kiko a sorprendébo mas?

Nos ta bai kuné! (Kontestanan)
Email di PayPal: Falsu. E nòmber di e usuario no a wòrdu spesifiká i e ta un saludo genériko. E promé frase ta provoká un sentido di urgensia, sperando ku e usuario ta aktua sin pensa. Tin erornan gramatikal i di ortografia tambe den e email si bo wak ku mas atenshon.
Email di Amazon: Falsu. E email di phishing di Amazon ta bini di un email sospechoso, no ta inkluí e nòmber di e kliente, i ta pone preshon riba e kliente pa aktualisá su informashon di pago rápidamente.
Email di Netflix: Falsu. Tin erornan di ortografia i gramatikal den henter e email. E nòmber di e kliente no ta inkluí den e saludo na komienso i kaminda pa yena tras di “To:” ta kompletamente bashí, kual ta nifiká ku e email probablemente tabata forma parti di un kampaña di phishing mas grandi, mandá pa vários email di klientenan.
https://us.norton.com/blog/online-scams/phishing-email-examples